Bir bağımlılık, genellikle zaman içinde daha hızlı ya da daha yavaş ilerleyebilen bir sürecin sonucu olarak ortaya çıkan bir sağlık sorunudur. Normalde bağımlılık, farklı tüketim türlerini birbirine ekleyerek zamanla gelişir; aniden ortaya çıkmasından ziyade.
Psikopatoloji ve tıp el kitapları bunu bir hastalık olarak sınıflandırır; ancak yalnızca bedenin ya da beynin etkilenmesi değildir, aynı zamanda psikolojik ve sosyal nedenleri ve sonuçları da vardır. Bu yüzden bunun biyopsikososyal bir etkilenme olduğunu söyleriz:
1. Biyolojik
Öncelikle, nikotin bağımlılığı ve tütün ya da nikotin içeren diğer ürünlerin kullanımı bedeni etkileyen bir sorundur; çünkü bunlar, kullanımının organizmanın sağlığı üzerinde ciddi sonuçları olan biyolojik maddelerdir. Örneğin, solunum yolu hastalıklarına, kardiyovasküler hastalıklara, kanserlere ve daha nicelerine yakalanma riskini artırır.
Ayrıca bağımlılık, “ödül devresi” denen mekanizma aracılığıyla sürdürülür ve pekiştirilir. Bu yapı beyninde bulunur ve çevrende hayatta kalmana yardımcı olacak uyaranları ve ödülleri araman için dopamin nörotransmitterini salgılamakla görevlidir. Böylece bu devre, yiyecek bulma ve biriktirme ya da cinsel ilişkiyi sürdürme arayışını yönlendirmeye yarar.
Türün evriminde, o anda tam olarak gerekli olmasa bile kaynakları biriktirmek çok değerli bir strateji olmuştur; çünkü yiyecek kıtlığının yaşanacağı günleri ya da dönemleri önceden öngörmek gerekiyordu.
Tütün bağımlılığı geliştiğinde, bu yapı değişime uğrar; çünkü onu nikotinle ödüllendirmeni ister. Böylece seni, yiyecek gibi değerli bir şeyi biriktirirsen hayatta kalma şansın artar öncülüne dayanarak, giderek daha fazla madde aramaya yönlendirir. Ancak bağımlılık bu mekanizmayı bozar; mekanizma, nikotini tüketmen ve bedeninde biriktirmen için etkinleşmeye başlar.
2. Psikolojik
İkinci olarak, bağımlılığın psikolojik kökleri ve sonuçları vardır. Birçok kişi, tüketme ihtiyacının o kadar fiziksel değil zihinsel olduğunu hissettiklerini anlatır; çünkü sigaraya erişemediklerinde (uzun yolculuklar, hastalık dönemleri, hastaneye yatışlar) sigara içme ihtiyacını o kadar hissetmediklerini, fakat bu imkân daha mümkün hâle geldiğinde isteğin aniden uyandığını fark ederler. Psikolojik olan, tüm insanların gerçekliklerini kendilerine özgü bir şekilde yaşayabilen özneler olmasıyla ilgilidir.
Dolayısıyla sigara kullanımı aynı zamanda psikolojik bir deneyimdir ve uyaranların çağrışımı üzerine kuruludur (uçakta daha az can çekebilir; bir terasta daha çok); fakat aynı zamanda kişinin kimliği gibi daha karmaşık yönler üzerine de oturur: açık sözlü, ilginç, yetişkin, çekici, entelektüel, cesur vb. olmak; ya da tüketime eşlik eden ihtiyaçlar üzerine: dinlenme, kopma/uzaklaşma, ödül, başkaldırı, farklılaşma, diğer insanlarla bağ kurma vb.
Nikotin bağımlılığının psikolojik etkilerinin farkında olabilmen çok faydalıdır; çünkü bu, seni değişimin aktif bir parçası hâline getirir, bu durumla başa çıkmanın sana özgü biçiminin ne olacağını kendine sormanı sağlar ve yaşamın üzerinde etki gücün olduğunu hissetmene yardımcı olur.
Bunu yalnızca fiziksel bir hastalık olarak görürsen, değişim sürecini yalnızca pasif bir hasta olarak ele alma eğiliminde olabilirsin. Bu durum değişmeye başlasa da, sıklıkla beden hastalıkları, hastaların çok fazla katılımına ihtiyaç duyulmadan; bir ilaç verilerek ya da bir müdahale uygulanarak tedavi edilir, ancak hastalar tedaviyi seçmez ya da tasarlamaz.
Sigara kullanımının aynı zamanda öznel bir temeli olduğu, yani her bir kişinin bunu kendine özgü şekilde inşa edip geliştirdiği ve buna eşlik eden psikolojik unsurlar bulunduğu kabul edilirse, iyileşme süreci de kişisel kaynaklar hesaba katılarak, öz-farkındalık ve öz-yeterlik kazanılarak yürütülebilir. Bu kişisel süreç, neden, ne zaman ve hangi şekilde bırakma sürecine başlayacağını kişisel olarak yanıtlamana yardımcı olabilir.
Bu anlamda, nikotinle yaşanan zorluğu ve bunun beraberinde getirdiği sağlık sorununu kendi kendine kabul edebilmen ve diğer yandan, bunu bırakmak için (yalnızca ailenin ya da doktorların değil) kendi motivasyonunu inşa edebilmen önemlidir. Aynı zamanda, kuşkular, zayıflık anları ya da ikirciklilik normaldir ve süreç boyunca bunlara izin vardır.
Değişim; farkındalık, öğrenme ve becerilerin geliştirilmesini ya da yeniden kazanılmasını içeren bir süreçtir ve her bir kişiye, onun durumuna ve bağlamına göre farklı hızlarda gerçekleşebilir. Tıpkı yeni bir dil öğrenirken olduğu gibi, bir değişim başlangıçta çok fazla farkındalık gerektirir; ancak pratikle, artık o kadar dikkat gerektirmeyen bir beceri hâline gelir.
3. Sosyal
Son olarak, sigara kullanımı aynı zamanda sosyal bir sorundur: toplumsal olarak kabul gören bir davranıştır; reklamcılıkta, sosyal ağlarda, sinemada ve diğer kamusal alanlarda teşvik edilir. Hatta sigara içmenin sana iyi bir itibar kazandırdığını ya da sigara içenler topluluğunun bir parçası olma hissi verdiğini düşünebilirsin. Ayrıca tütün kolay ulaşılabilen bir maddedir.
Sigara kullanımı bir sosyal salgındır; çünkü her kültürde ve her tarihsel dönemde aynı şekilde tüketilmemiştir. Dünyada tüketimin azaldığı bölgeler olduğu gibi arttığı bölgeler de vardır ve bu, çok sayıda insanın tesadüfen aynı anda sigaraya başlaması ya da bırakmasıyla açıklanamaz; bu, sosyal bir dinamik olduğu içindir.
Sigara kullanımının toplumsal kabulü tüketimin sürmesine katkıda bulunabilse de, bırakma süreci de yanında olan ve seni destekleyen bir ağ aracılığıyla, dışarıdan destek ve pekiştirme aldığın sosyal bir deneyim olabilir.
Bu nedenle, nikotin bağımlılığını paylaşılan bir zorluk, bırakma sürecini ise ortak bir taahhüt hâline getirmek için çevreni devreye sokmanı öneriyoruz. Paylaşılan sorunlar, gizli ya da saklı sorunlardan daha önce çözülür. İleride, sürecin hangi anında etrafındaki insanları dâhil edebileceğini önereceğiz.
Sigara içmek biyolojik bir olgudur; çünkü maddelerle ilgilidir; psikolojiktir; çünkü bunu, farklı şekillerde hissedebilen ve bu deneyime farklı bir anlam verebilen özneler gerçekleştirir; ve sosyaldir; çünkü bu olgunun etrafında bir durum ve bağlam vardır. Üç boyuttan yalnızca birine odaklanmak, tek ayaklı bir tabureye oturmaya çalışmak gibi olur.
Buraya kadar geldiğin için tebrikler. Sigarayı bırakmak mümkün!