Een verslaving is een gezondheidsprobleem dat meestal ontstaat als resultaat van een proces, dat in de tijd min of meer versneld kan verlopen. Normaal gesproken ontwikkelt een verslaving zich in de loop van de tijd, waarbij verschillende vormen van gebruik elkaar opvolgen, en niet zozeer plotseling.
Handboeken in de psychopathologie en geneeskunde classificeren het als een ziekte, hoewel het niet alleen een aantasting van het lichaam of de hersenen is, maar ook psychologische en sociale oorzaken en gevolgen heeft. Daarom zeggen we dat het om een biopsychosociale aandoening gaat:
1. Biologisch
Allereerst is nicotineverslaving en het gebruik van tabak of andere producten die nicotine bevatten een probleem dat het lichaam aantast, omdat het om biologische stoffen gaat waarvan het gebruik ernstige gevolgen heeft voor de gezondheid van het organisme. Zo verhoogt het bijvoorbeeld de kans op luchtwegaandoeningen, hart- en vaatziekten, kankers en nog veel meer.
Ook wordt een verslaving in stand gehouden en versterkt via het zogenoemde beloningscircuit. Deze structuur bevindt zich in je hersenen en is verantwoordelijk voor het afgeven van de neurotransmitter dopamine, zodat je in je omgeving prikkels en beloningen opzoekt die je helpen te overleven. Zo helpt dit circuit je zoektocht te sturen naar het vinden en verzamelen van voedsel of het onderhouden van seksuele relaties.
In de evolutie van de soort is het verzamelen van hulpbronnen, ook wanneer die op dat moment niet strikt nodig waren, een zeer waardevolle strategie geweest, omdat het nodig was vooruit te lopen op dagen of perioden van voedselschaarste.
Wanneer er een tabaksverslaving ontstaat, raakt deze structuur verstoord, omdat ze vraagt om beloning met nicotine. Op die manier stuurt ze je om steeds meer van de stof te zoeken, vanuit de aanname dat als je iets waardevols verzamelt, zoals voedsel, je meer kans hebt om te overleven. De verslaving verstoort dit mechanisme echter, waardoor het circuit geactiveerd raakt om nicotine te gebruiken en in je lichaam op te slaan.
2. Psychologisch
Ten tweede heeft verslaving psychologische wortels en gevolgen. Veel mensen beschrijven dat ze voelen dat hun behoefte om te gebruiken niet zozeer lichamelijk is, maar mentaal, omdat ze merken dat wanneer ze geen toegang hebben tot een sigaret (lange reizen, periodes van ziekte, ziekenhuisopnames), ze niet zo’n sterke behoefte voelen om te roken, maar dat wanneer die mogelijkheid weer haalbaarder wordt, het verlangen abrupt ontwaakt. Het psychologische heeft te maken met het feit dat alle mensen subjecten zijn, die hun realiteit op een unieke manier kunnen beleven.
Zo is roken ook een psychologische ervaring en berust het op de associatie van prikkels (in het vliegtuig kan je er minder zin in hebben; op een terras meer), maar ook op complexere aspecten zoals de identiteit van de persoon: open, interessant, volwassen, aantrekkelijk, intellectueel, gedurfd, enz., of op behoeften die met het gebruik samenhangen: rust, ontkoppeling, beloning, rebellie, je onderscheiden, contact maken met anderen, enz.
Het is heel gunstig dat je je bewust kunt zijn van de psychologische implicaties van nicotineverslaving, omdat dit je positioneert als actief onderdeel van de verandering, je helpt je af te vragen wat jouw eigen manier zal zijn om met de situatie om te gaan, en je laat voelen dat je regie hebt over je leven.
Als je het uitsluitend als een lichamelijke ziekte beschouwt, kun je geneigd zijn het veranderingsproces te benaderen als louter een passieve patiënt. Hoewel dit begint te veranderen, worden lichamelijke aandoeningen vaak behandeld zonder al te veel betrokkenheid van patiënten, die medicatie krijgen of een ingreep ondergaan, maar die de behandeling niet mee beslissen of vormgeven.
Als wordt aanvaard dat roken ook een subjectieve basis heeft — dat wil zeggen de unieke manier waarop ieder het heeft opgebouwd en ontwikkeld, en de psychologische aspecten die ermee gepaard gaan — dan kan het herstelproces ook worden geleid met gebruik van persoonlijke hulpbronnen, door meer zelfkennis en zelfeffectiviteit te ontwikkelen. Dit persoonlijke proces kan je helpen om voor jezelf te beantwoorden waarom, wanneer en op welke manier je met abstinentie gaat beginnen.
In die zin is het belangrijk dat je voor jezelf de moeilijkheid met nicotine en het daaruit voortvloeiende gezondheidsprobleem kunt erkennen en, anderzijds, dat je een eigen motivatie kunt opbouwen (niet alleen die van je familie of van artsen) om ermee te stoppen. Tegelijkertijd zijn twijfels, momenten van zwakte of ambivalentie normaal en zijn ze toegestaan gedurende het hele proces.
Verandering is een proces dat bewustzijn, leren en het ontwikkelen of herstellen van vaardigheden inhoudt, en kan in een verschillend tempo verlopen, afhankelijk van elke persoon en diens situatie en context. Net als bij het leren van een nieuwe taal vraagt een verandering in het begin veel bewustzijn, maar met oefening wordt het een vaardigheid die niet meer zoveel aandacht nodig heeft.
3. Sociaal
Tot slot is roken ook een sociaal probleem: het is een sociaal geaccepteerd gedrag, gepromoot in reclame, sociale media, films en andere publieke ruimtes. Je kunt zelfs het gevoel hebben dat roken je een goede reputatie geeft of het gevoel dat je deel uitmaakt van de groep rokers. Bovendien is tabak een gemakkelijk toegankelijke stof.
Roken is een sociale epidemie omdat er niet in alle culturen en niet in alle historische perioden op dezelfde manier is gerookt. Net zoals er delen van de wereld zijn waar het gebruik afneemt, zijn er andere waar het toeneemt, en dat wordt niet verklaard doordat veel mensen toevallig tegelijkertijd beginnen of stoppen met roken, maar doordat het een sociale dynamiek is.
Hoewel de sociale acceptatie van roken kan bijdragen aan het in stand houden van het gebruik, kan abstinentie ook een sociale ervaring zijn waarin je steun en externe bekrachtiging ontvangt, via een netwerk dat je begeleidt en ondersteunt.
Daarom bevelen we aan om je omgeving erbij te betrekken, zodat nicotineverslaving een gedeelde moeilijkheid wordt en abstinentie een gezamenlijke inzet. Gedeelde problemen worden eerder opgelost dan verborgen of geheime problemen. Later zullen we voorstellen op welk moment in het proces je de mensen om je heen kunt betrekken.
Roken is een biologisch fenomeen, omdat het met stoffen te maken heeft; psychologisch, omdat het wordt uitgevoerd door subjecten die zich op verschillende manieren kunnen voelen en er een verschillende betekenis aan kunnen geven; en sociaal, omdat er een situatie en een context rond dit feit zijn. Je alleen op één van de drie invalshoeken richten zou zijn als proberen te gaan zitten op een kruk met één poot.
Gefeliciteerd dat je tot hier bent gekomen. Stoppen met roken is mogelijk!